 |
|
|
Kitaabka Salaadda
Horudhac
|
Waxaa jira waxyaalo shuruudo ah oo aanay Salaaddu la'aantood ku
ansaxmayn(dhammaystirmayn),illaa uu qofka muslinka ahi la
yimaaddo mooyaane,waxayna kala yihiin:-
1-Masaajidka Xurmaysan:- Waa gurigii ugu horreeyey ee Ilaahay nasah-naa oo korreeye uu u dhigay dadku inay ku cibaadaystaan, wuxuuna ku yaalaa Makka, Eebbe wuxuu yidhi: "Gurigii ugu horreeyay ee loo dhigay (loo sameeyay si ay ugu Cibaadaystaan) waaka Baka (Makka) ku yaala". Haddii Eebbe oggolaadana aynu isku daynu inaan mid mid u balball-aadhinno shuruudahaas aan kor ku soo sheegnay.
Waa iska maydhista qofka muslinka ahi uu ka maydho jidhkiisa iyo dharkiisaba nijaasta1 muuqata sida kaadida ,saxarada iyo dhiigga oo uu qofku ka Istijoonayo2 ama iska dhaqayaba, iyo nijaasta xukumeed(go'aameed) sida Jinaabada,caadada(dumarka) iyo dhiigga dhalmada(dumarka) oo uu qofku jidhkiisoo dhan biyo wada gaadhsiinayo , isagoo markaa kaddibna waysaysanaya , sida Eebbe korree oo waynaaye uu Quraanka innoogu caddeeyay kuna yidhi:- (Kuwa (xaqa) rumeeyayow, haddaad u kacdaan Salaadda,maydha(dhaqa) wajiyadiinna iyo gacmihiinna tan iyo Jiqilka (Xusulka), masaxana madax-iinna, (dhaqana) lugihiinna tan iyo anqawyada,haddaad Janaabo qabtaanna isdaahiriya , haddaad buktaan ama safar tihiin ama ka timaadaan kortag ama istaabataan haween oydaan helin biyo,ku gabagabaysta dhul daahira , kuna masaxa wajigiinna iyo gacmihiinna , idinlama doonayo Eebbe inuu yeelo korkiinna dhib ,wuxuuse dooni inuu idin daahiriyo,idiinna dhammeeyo nimcadiisa korkiina ah inaad shugridaan (mahadnaqdaan) darteed) [Suuradda Almaa'ida 6]. Iyo sidoo kale Xadiiskii uu soo wariyay Ina Cumar Allaha ka raalli ahaado isaga iyo aabihiiba e, in Nabigu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaatee uu yidhi :-(Ma aqbalo (yeelo) Ilaahay Salaad aan laysku daahirin , iyo Sadaqo(wax bixin) ka timid xatooyo 3) [Kooxdaa warisay Bukhaari mooyaane]. Asal ahaanna waxa la isku daahiriyaa waa biyo ,sida uu Eebbe korree oo waynaaye uu Quraanka innoogu sheegay kuna yidhi:-(Eebbe (sarreeye) waa kan u dira dabaysha bishaaro darteed naxariistiisa (roobka) hortiisa (ka hor), waxaanannu ka soo dejinay samada biyo wax daahiriya ) [Suuradda Alfurqaan :48]. Aqoonyahanada (culimada) islaamkuna waxay isku raacsan yihiin in biyoo dhami1 ay daahir yihiin waxna daahirin karaan , waxay kaloo isku raacsan yihiin in biyaha badan ee aanay nijaastu beddelin urtooda,midabkooda iyo dhadhankoodaba ay daahir wax daahirin kara yihiin ,sidoo kale waxay isku raaceen in biyaha ay dooriyeen waxaan laga ajoonayn(didayn) ama muddo meel ku jiray1 inay daahir wax daahirin kara yihiin , waxay kaloo isku raaceen in biyaha nijaasi tilmaamahoodii beddeshay (ur,midab iyo dhadhanba) aan la isku daahirin karin laguna waysaysan karin , waxayse isku khilaafeen:- 1-Biyaha nijaasi ku dhacday oo uu Maalik yidhi biyuhu ha bateen ama ha yaraadeene hadday nijaasi ku dhacdo waa daahir la isku daahirin karo ,wuxuuse shardi uga dhigay inaanay nijaastu beddelin seddexdii astaamood middood(ur,midab iyo dhadhan), isagoo maragsaday labadan xadiis oo midka hore laga soo wariyay Abii Hurayra Allaha ka raalli ahaadee inuu yidhi:- Nin reer baadiye ah ayaa kacay , markaassuu Masaajidka ku dhex kaajay , dadkiibaa markaas intay iswada taageen mid kastaa damcay inuu wax ku dhufto , markaasaa Nabigu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye ku yidhi:-(Waar daaya , kuna shuba kaadidiisa dusheeda waadaan biyo ah (buuxda amaba dhiman) ama waadaan biyo ah (oo buuxda) , waxaa laydin soo saaray fudaydiyayaal ee la idiinma soo saarin adkeeyayaale) [Kooxda ayaa warisay Muslim mooyaane] Iyo Xadiiska kale ee laga soo wariyay Abii Saciid Alkhudari Allaha ka raalli ahaadee inuu yidhi:- Waxaa la yidhi Rasuul Allow(naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye) ma ku waysaysan karnaa ceelka Budaaca (ceel Madiina ku yaalay oo aad u biyo yaraa marka uu soo buuxsamo miskaha ma dhaafi jirin marka uu biyo yareeyana ka hoos mari jirey) ?. Markaasuu yidhi (Nabigu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe jorkiisa ahaataye) :-(Biyuhu waa daahir , waxna ma nijaasayn karaan ) [Waxaa wariyay Axmad,Shaafici,Abuu Daa'uud,Annisaa'i iyo Tirmiidi oo wanaajiyay ]. Abii Xaniifa iyo Shaaficina waxay u kala qaadeen biyaha badni iyo yaraan , iyagoo yidhi yaraanta hadday nijaasi taabato waa nijaas , iyadoo uu Shaafici soo qaatay Xadiiskii laga soo wariyay Ina Cumar Allaha ka raalli ahaado isaga iyo aabihiiba in Nabigu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye uu yidhi:-(Haddii biyuhu yihiin laba Qulladood(3) ma qaataan nijaasta) [Shantaa warisay]. 1-Nijaas:-Waxaa la yidhaahdaa waxyaalaha ay ka mid yihiin dhiigga,kaadida,saxarada, mataga iwm, kuwaasoo ay waajib tahay in qofku iska daahiriyo. 2-Istijo:-waa marka uu qofku kortago(xamaam ama musqul) galo inuu iska nadiifiyo saxarada amaba kaadida, isagoo iskaga qalajinaya dhagax,warqad ama wixii la mid ah, amaba iskaga maydhaya biyo. 3-Qullad:-waa qiyaas xaddi ah laba Foosto
Qasaali wuxuu yidhi :- Waxaan jeclaan lahaa in Mad-habka Shaafici ee la xidhiidha biyaha uu noqdo sida Mad-habka Maalik oo kale [Kitaabka Fiqhi Sunnah b. 21].Ibnu Rushdina wuxuu kitaabkiisa (Bilawga dadaalaha iyo dhammaadka doonaha) uu ku yidhi:- Xadka necbaysigu(karaahiyadu) wuxuu ila yahay wixii naftu necbaysato una aragto biyo xun , taasoo ah wixii cabitaankiisa dadku naco waxaa waajib ah in laga dheeraado isticmaalkooda Ilaahay korreeye loogu dhawaanayo . Anigana waxay ila tahay maadaama ay biyo soconaya yihiin , astaantooda biyoodna aanay isbeddelin inay daahir la isku daahirin karo (maydhasho iyo waysaba ) yihiin. 2.Biyaha ay wax daahir ahi ku darsoomeen sida saabuunta, sacfaraanka iyo daqiiqda ,haddii astaamihii biyood mid ahaan beddelmo , waana daahir sida culimadu isku raacsan yihiin aanse wax daahirinayn sida Maalik,Axmad iyo Shaafici qabaan , wax daahirinaya sida uu Abuu Xaniifa qabo haddii uusan doorsoonku wax ku karsasho ahayn amaba dareeranimadu ka tagin . Xukunkooduna waa daahir wax daahiriya inta ay astaamihii biyo caadi ah leeyihiin siday aniga ila tahay ,waayo dee lama odhan karo biyaha marka casiir(cabitaan) lagu qaso waa cabitaan ,naftuna jeclaysan mayso isticmaalkooda(maydhasho iyo waysaysiba) , sidoo kalana haddii daqiiq lagu qoosho biyo kaba sii daran oo qoosh kuma maydhan kartid. 3-Biyaha is daahirin loo isticmaalay oo culimada qaarkood aanay bannayn isku daahirintooda , sida Mad-habka Shaafici iyo Abuu Xaniifa qabaan , qaarna waa karaahiyo ayay yidhaahdeen in la isku daahiriyo haddii biyo kale la helayo sida Mad-habka Maalik qabo , qaar kalana iyaga iyo biyaha caadiga ahi waa isku mid ayay yidhaahdeen sida Abuu Thawr, Daa'uud iyo asxaabtiisa , Abuu Yuusufna wuu xag tagayoo waaba nijaas ayuu yidhi[Bidaayatul Mujtahid b. 30]. Iyadoo ay sugan tahay in Asxaabtu u kala baratami jireen Nabigeenna naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye waysadiisa, isla markaana qofka muslinka ahi aanu nijaasoobin sida Xadiiskii laga soo wariyay Abii Hurayra Allaha ka raalli ahaadee inuu yidhi:- Nabiga naxariis iyo nabadgalyo Eeebbe korkiisa ahaataye ayuu kula kulmay dariiqyada Madiina isagoo Jinaabaysan , markaasuu ka dhuuntay (leexday) Nabiga (naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye) , dabadeedna intuu soo maydhay ayuu u yimid Nabiga(naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye) , markaasuu ku yidhi Nabigu (naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye) :-(Xaggeed jirtay Abaa Hurayrow) ,markaasuu yidhi(Abii Hurayra):-Waan jinaabaysnaa ,markaa waxaan karaahiyaystay inaan kula fadhiisto aniga oon daahir ahayn, markaasuu Nabigu (naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye) yidhi:-(Ilaahay baa nasahan qofka Mu'minka ahi ma nijaasoobo) [Kooxdaa warisay]. Sidaasi darteed waa biyo caadi ah haddii wax baddalay aanu jirin siday aniga ila tahay. 4-Hanbooyinka oo culimadu isku raacsan yihiin daahir ahaanshaha hambooyinka muslimiinta iyo xoolaha la dhaqdo,waxaase khilaaf badani ka jiraa wixii intaa ka soo hadhay , sida hanbada gaalada, bahalaha duurjoogta ah, bisadaha,eyda, haadda iyo wixii la midka ah. Sababta khilaafkaas keentayna waa habka fahamka aayadaha Quraanka ah iyo Xadiisyada laga soo weriyay Nabigeenna naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye , sida hadalkii Eebbe korree oo nasahnaaye uu ku yidhi:-(Kuwa xaqa rumeeyayow mushrikiintu (gaaladu) waa nijaas ee yaysan Masaajidka xurmaysan u dhawaanin sanadkan ka dib , haddaad ka cabsataan saboolnimana wuxuu idinku hodmin Eebbe fadligiisa hadduu doono illayn waa oge falsane) [Suuradda Attawbah: 28] Oo culimada qaarkood u qaateen nijaas ahaantooda laf ahaaneed , sida aayadda macnaha guud noqonaayo, qaar kalana u qaateen waxay aaminsan yihiin ee aanay laf ahaantooda ahayan. Sayid Saabiq wuxuu ku qorey kitaabkiisa la yidhaahdo (Fiqiga Sunnada):-"Hanbooyinka dadka (Muslin ,gaal , Jinaabe qabe , Caado qabto) waa wada daahir , hadalkiise uu Eebbe korreeye ku yidhi :-(Mushrikiintu (gaaladu) waa nijaas) ujeedadu waa nijaasnimadooda macnawiyeed1 ee la xidhiidha waxyaalaha baadilka ah ee ay rumaysan yihiin iyo iska dhawris la'aantooda qudhunka iyo nijaasaha ee maaha laftooda iyo jidhkooda ayaa nijaas ah".Sidoo kale waa daahir hambada baqlaha,dameeraha ,bahalaha,haadda iyo bisaddu sida uu caddaynayo Xadiiskii laga soo wariyay Jaabir Allaha ka raalli ahaadee in la waydiiyay Nabiga naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye ,(ma ku waysaysan karnaa waxa dameeruhu reebeen ? markaasuu yidhi (Nabigu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye) "Haa, iyo waxay reebeen bahaluhu dhammaantoodba") [Waxaa soo saaray Shaafici,Daarqindi iyo Bayhaqi] . Iyo Xadiiskii laga soo wariyay Kabshatu Bintu Kacab oo Ina Abii Qataada ooridiisa ahayd inay tidhi:- Abaa Qataada ayaa u soo galay, markaasay biyo u shubtay(uu ku waysaysto) , waxaa u timid bisad biyo doon ah , markaasuu u janjeedhiyay weelkii kana cabtay, waxay tidhi Kabsha (iyadoo hadalkii sii wadata):-Abaa Qataadaa i arkay anigoo eegaya, markaasuu igu yidhi:-Gabadhii walaalkayey miyaad ila yaabtay , markaan haa ku idhina wuxuu yidhi: Rasuulkii Ilaahay naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye wuxuu yidhi:-(Iyadu (Bisaddu) maaha nijaas ee waa kuwo idinku kor wareega (ee lab) iyo kuwa idinku wareega(ee dheddiga, sida shaqaalaha guriga oo kale) ) [Shantaa warisay , Tirmiidina wuxuu yidhi:- Waa Xadiis fiican oo saxiix ah, waxaa kaloo saxay Bukhaari iyo kuwo kale]. Waxaa kaliya oo nijaas ah buu yidhi :-Hambada eyga iyo ta doofaarka, sida uu caddaynayo Xadiiskii ay Bukhaari iyo Muslim ka soo wariyeen Abii Hurayra Allaha ka raalli ahaadee in Nabigu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaatee uu yidhi:-(Haddii Ey ka cabbo weelka midkiin dhexdiisa , ha maydho(weelkaas) toddoba) . Werinta Axmed iyo Muslimna waxay tahay:-(Daahirinnimada weelka midkiin haddii uu afka la gelo dhexdiisa Ey inuu maydho toddoba jeer , marka u horraysa uu carro ku maydhayo) . Hambada doofaarkase waxaa nijaas ka dhigay qudhunkiisa iyo wasakhdiisa".[b. 21--22] Ibnu Rushdina wuxuu ku qoray kitaabkiisa (Bidaayatul Mujtahid..):-Arrintu waa ra'yi ay adag tahay dhan u badintiisu ,sida habboona waa in laga reebo daahirnimada hambooyinka xayawaanka Eyga iyo doofaarka ,iyo ta gaalka, iyadoo ay sugan tahay raadka ku soo arooray Eyga, iyo iyadoo muuqaalka guud ee Kitaabka(Quraanka) ah oo ay habboon tahay in loo raaco hadalka nijaasnimada lafti ahaaneed ee doofaarka iyo gaalka qiyaas ahaan , iyo sidoo kale muuqaalka guud ee Xadiiska"[b. 33-34]. Siday aniga ila tahayna waxaa habboon inaan la isku daahirin hambooyinka Eyga iyo doofaarka , ta gaalkuse inay daahir tahay, inagoo u qaadanayna nijaasnimadoodu inay tahay waxa khaldan ee ay rumaysan yihiin ee aysan ahayn laf ahaantooda, waayo Eebbe korreeye wuxuu Quraankiisa ku yidhi:-(Maanta waxaa la idiin xalaaleeyay wanaagyaalka,iyo cuntada kuwii la siiyay kitaabku waa idiin xalaal idinka , cuntadiinuna waa u xalaal iyaga , iyo kuwa dhawrsoon oo mu'minaadka ah iyo kuwa dhawrsoon ee ka mid ah kuwii la siiyay kitaabka idinka hortiin (waa idiin xalaal guurkoodu) haddii aad siisaan meherkooda idinkoo dhawrsoon, xumaan falayaalna (dhilaystayaalna) ahayn, aan samaysanaynna saaxiibado, ciddii ka gaalawda iimaankana wuu buray camalkiisu (shaqadiisu) wuxuuna ka mid noqon aakhiro kuwa khasaaray ) [Suuradda Al-maa'idah :5] . Markaa haddii ay nijaas yihiin la inooma banneeyeen cuntooyinkooda iyo xataa inaynu guursanno dumarkooda. Jidhka iyo dharka markay nijaasi gaadho waxaa waajib ah in biyo lagu maydho ilaa laga goynayo nijaastaa, hadday tahay mid la arkayo sida dhiigga, haddii marka la dhaqana uu wax ka gu'i waayay ku hadho dhibaato ma leh , nijaasta aan muuqanna sida kaadida waa la maydhayaa hal marna ha ahaatee .Asmaa Bintu Abii Bakar Ilaahay ha ka raalli ahaadee waxaa laga wariyey inay tidhi:-(Naag baa u timid Nabiga naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye oo ku tidhi:-Midkayaa toobkeeda waxaa kaga dhacaya dhiigga caadada sidee bay samaynaysaa?. Wuxuu yidhi(Rasuulku naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye):-(Jijibi, markaana biyo kula jijibi ,kabacdina maydh ,markaana ku tuko iyada(maradii)) [Waa la isku waafaqsan yahay ]. Haddii nijaasi gaadho dharka dumarka ee dhulka taabanaya ciidda ayaa daahirinaysa,sida la wariyay in naagi ku tidhi Ummu Salamah Ilaahay ha ka raalli ahaadee :-(Waxaan dheeraystaa maradayda hoose e , sidee baan u dul socon karaa meel wasakhaysan (qudhun iyo nijaas leh)?. Markaasay ku tidhi:-Rasuulkii Ilaahay naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye wuxuu yidhi:-(Waxaa daahirinaya wixii ka danbeeya (dhulka iyo ciidda ka danbaysa ee qofka dumarka ahi ku sii dul socoto)) [Waxaa wariyay Axmed iyo Abuu Daa'uud].
Dhulkana waxaa lagaga daahirin karaa nijaasta in biyo lagu shubo ,sida uu inoo caddaynayo Xadiiskii Abuu Hurayrah wariyay ee ahaa:-(Nin reer baadiye ah ayaa kacay markaasuu Masaajidka ku dhex kaajay , dadkiibaa intay markaas is wada taageen mid kastaa damcay inuu wax ku dhufto, markaasaa Nabigu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye ku yidhi:-(Waar daaya, kuna shuba kaadidiisa dusheeda waadaan biyo ah (buuxda amaba dhiman) , ama waadaan biyo ah (buuxda) , waxaa laydiin soo saaray fudaydiyayaal ee la idiinma soo saarin adkeeyayaale) [Kooxda ayaa warisay Muslim mooyaane]. Sidoo kalana wuxuu daahir ku noqon karaa ingagid , Caa'isha Ilaahay ha ka raalli ahaadee waxay tidhi:-(Daahirnimada dhulku waa ingagistiisa(qalalistiisa)) [Ibnu Abii Shaybah ayaa wariyay], taasina waa nijaasta socota . Haddayse jimidh (Qaro) leedahay in la tirtiro ama meesha laga qaado ayuu daahir ku noqonayaa dhulku. Maydhashada(Isdaahirintana) aynu u kala qaadno maydhashada jidhka, kortagga iyo waysaysashada.
Maydhashadu waa gaadhsiin qofku biyo wada gaadhsiiyo jidhkiisa, iyada oo ay waajib noqonayso marka ay dhawrkan arrimood dhacaan:- 1-Biyo (Mani) ku soo baxa doonis galmoosho, hurdo(junuub) ama soo jeedba, lab ahaayaa amaba dheddigba e , sida uu Eebbe nasahnaa oo korreeye uu innoo caddeeyay yidhina:-(Haddii aad Jinaabaysan tihiinna isdaahiriya (Maydha) ) [Qayb ka mid ah Aayadda 6 ee Suuradda Al-Maa'idah]. Iyo sida uu caddaynayo Xadiiskii laga soo wariyay Abii Saciid in Rasuulkii Ilaahay naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye uu yidhi:-(Biyuhu biyo ayay ka yimaadaan(Biyo ayaa lagu maydhaa marka ay biyo soo baxaan) ) [Muslin baa wariyay]. Iyo Xadiiskii laga soo wariyay Ummu Salamah Ilaahay ha ka raalli ahaadee in Ummu Sulaym ay tidhi:- Rasuulkii Ilaahayow (naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye ) Ilaahay kama xishoodo wixii xaq ahe naagta ma maydhasho ayaa korkeeda ah hadday isku Junuubto?. Markaasuu yidhi (Nabigu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye) :-(Haa , hadday aragto biyo ) . Ummu Salamah ayaa tidhi:- Oo naaguhu ma isku Junuubaan?. Markaasuu yidhi (Nabigu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye):-(Gacantaadu boodhowdaye ,oo haddaa maxaa u ekaysiiya ilmaheeda) [Waa la isku waafaqsan yahay]. Haddiise aanay biyuhu ku iman doonis galmoosho, hase yeeshee ku soo baxaan xanuun,qabow amabase nabar xoog leh oo ku dhacay dhabarka, maydhasho waajib ku noqonmayso. Inta qofku Jinaabo qabana waxaa ka reebban:- b-Tukashada Salaadda. t-Ku negaanshaha Masaajidka , iyadoo dhex mar dani ku jirtaa u bannaan tahay , sida Eebbe korree oo waynaaye uu Quraanka innoogu sheegay yidhina:-(Kuwa (xaqa) rumeeyayow ha u dhawaanina Salaadda idinkoo sakhraansan illaa aad ka garataan waxa aad dhahaysaan idinkoo jinaabaysanna (ha u dhawaanina) inaad jid gudbaysaan mooyiye illaa aad ka maydhataan) [Suuradda Annisaa'a horraanta aayadda 43]. Iyadoo Ibnu Cabbaas iyo culimo kale ku macneeyeen jid gudubkaas dhexmaridda masaajidka. j-Taabashada kitaabka Quraanka ah ,qaadistiisa iyo akhrintiisaba, taasoo culimada badankoodu isku raacsan yihiin ,sida uu caddaynayo Xadiiskii laga soo wariyay Cali Ilaahay ha ka raalli ahaadee inuu yidhi:-(Rasuulkii Ilaahay naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye wax ka celin jiray Quraanka ma jirin aan jinaabo ahayn) [Asxaabta Sunantaa warisay Tirmiidi iyo kuwo kalana way saxeen]. Iyo Xadiiskii kale ee isla Cali Ilaahay ha ka raalli ahaadee uu ku yidhi:-(Waxaan arkay Rasuulkii Ilaahay naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye oo waysaytay , dabadeedna akhriyay Quraan , markaana yidhi:-(Waa sidaas (sida ay ugu bannaan tahay akhrintiisu) kii aan jinaabo qabin , kii jinaabo qabase maya , xattaa aayadna) [Waxaa wariyay Axmad iyo Abuu Yaclaa oo habkan u wariyay]. Wayse jiraan culimo u bannaysay akhrinta Quraanka qofkii jinaabaysan sida Bukhaari,Dabaraani ,Daa'uud iyo Ibnu Xasam.Bukhaari wuxuu yidhi:-Ibraahim wuxuu yidhi:-Dhib ma leh in Caado qabtadu aayad akhrido , Ibnu Cabbaasna dhib uma arkayn akhrinta Quraanka ee qofka jinaabaysan. x-Dawaafka (ku wareegista) Kacbada. 2-Labada Gudane(xubnaha taranka) oo isku taga , taasoo ah in labku u galmoodo dheddiga, biyaba yaanay ka imane, sida uu innoo caddaynayo Xadiiskii laga soo wariyay Abii Hurayrah Ilaahay ha ka raalli ahaadee in Rasuulkii Ilaahay naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye uu yidhi:-(Haddii uu dhex fadhiisto (ninku) afarteeda xubnood (naagta) oo uu shaqeeyo (dhaqdhaqaaq galmoosho sameeyo) waxaa ku waajibay maydhasho) [Waa la isku waafaqsan yahay]. Muslim iyo Axmadna waxay ku dareen ;-(Xattaa yaanay biyo ka imaanine). 3-Joogsashada dhiigga Caadada iyo ka dhalmada, taasoo ku cad hadalkii Eebbe korree oo waynaaye uu ku yidhi:-"Waxay ku waydiin Caadada (dhiigga haweenka) ,dheh waa dhib (wasakh) ee ka fogaada dumarka (inaad uga galmootaan) meesha caadada ,hana u dhawaanina (u galmoosho) ilaa ay ka maydhaan (dhiigga) ,markay daahir noqdaanna (maydhaan) uga taga meesha uu idin faray Ilaahay, Ilaahay wuxuu jecel yahay kuwa noqda (danbiyada ka soo noqda) ,wuuna jecel yahay kuwa isdaahiriya) [Suuradda Al Baqarah 222]. Iyo Xadiiskii laga soo wariyay Caa'isha (Hooyadii Mu'mniinta) Ilaahay ha ka raalli ahaadee in Faadumo Bintu Xubaysh ay ku tidhi Rasuulkii Ilaahay naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye :-Waxaan ahay naag dhiigta (dhabar furan leh) daahirna ma noqdo e ma dhaafaa Salaadda?, markaasuu Rasuulkii Ilaahay naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye yidhi:-(Kaasi waa cirqi ee maaha caado e, markay soo horyeelato caadadu ka tag Salaadda ,markuu tago (dhaafo) waqtigeedu (mudadii dhiigga caadadu socon jiray) iska maydh dhiigga oo tuko) [Waxaa wariyay Bukhaari, Nisaa'i iyo Abuu Daa'uud]. Warin kale oo kooxdu lahayd Ibnu Maajah mooyee waxay ahayd:-(Markay soo horyeelato caadadu daa(dhaaf) Salaadda, markay jeedsatana (tagto) ka maydho dhiigga , tukana). Tirmiidi wuxuu werin kale ku kordhiyay:-(U waysayso Salaad kasta illaa uu ka yimaaddo waqtigaasi) . Werinta Bukhaarina waxay tahay:-(Hase yeeshee daa(dhaaf) Salaadda intii ayaamood ee aad caadoon jirtay oo kale (mudadii ay caadadaadu socon jirtay intii aad caafimaadka qabtay) markaasna maydho oo tuko). Dhiigga caadaduna waa mid garasho(aqoon) ay dumarku kaga soocaan dhiigagga kale ,sida laga soo wariyay Curwa in Faadumo Bintu Xubaysh uu dhiig ka socon jiray(dhabar furan) ,markaasna uu Rasuulku naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye uu ku yidhi :-(Hadduu dhiig caado yahay waa madaw la yaqaan(dumarku yaqaanaan), markaa hadduu sidaa yahay jooji Salaadda, haddiise uu yahay ku kale(dhiig kale) waysayso oo tuko waa cirqi e)[Waxaa wariyay Abuu Daa'uud iyo Nisaa'i]. Amaba waa mid waqtigiisa dumarku yaqaanaan ,haddiise gabadhu dhabar furan ku qaan gaadho (dhiig socda uun), amaba aanay kala garanaynin dhiigagga , waxaa caado u noqonaya lix ama toddoba casho sida dumarku u badan yihiin, sida laga soo wariyay Xamnah Bintu Jaxash inay tidhi:- Waxaan dhiigi jiray dhiig badan , markaasaan u imid Rasuulkii Ilaahay naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye si aan wax uga waydiiyo ugagana warramo, markaasaan ka helay guriga walaashay Saynab Bintu Jaxash, waxay tidhi(Xamnah):-Rasuulkii Ilaahayow (naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye) anigu waxaan dhiigaa dhiig aad u badane bal ka warran ? Salaad iyo Soonba ii diidye, markaasuu yidhi (Nabigu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye):-(Waxaan kuu tilmaami lahaa cudbiga ,isagaa kaxeeya(joojiya) dhiigga e). Waxay tidhi (Xamnah):-Ka badan intaa, markaasuu yidhi(Nabigu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye):-(Haddaba maro u samayso). Waxay tidhi(Xamnah):-Ka badan intaa, wuxuu yidhi (Nabigu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye ):-(Haddaba xakamee). Waxay tidhi(Xamnah):-aad buu iiga soo butaacaa, markaasuu yidhi (Nabigu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye):-(Haddaba laba arrimood baan ku farayaa ,kaad samaysaabana ka kale kaaga filan , haddaad labadoodaba kari kartana adaa og),wuxuu ku yidhi (Nabigu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye ):-(Kani waa harraati ka mid ah harraatiyada shaydaanka e Caadayso(Caado socosho ka dhigo) lix ama toddoba casho ogaanshaha Ilaahay , markaasna maydho , markaad aragto inaad daahir noqotay nadiifowdayna tuko afar iyo labaatan habeen ama saddex iyo labaatan habeen iyo ayaamahooda, soonna sidaasaa kaaga filane, sidoo kalana samee bil kasta gudaheeda sida dumarku caadaystaan iyo siday isku daahiriyaanba , mudada caadadooda iyo daahirnimadoodaba. Haddiise aad karto inaad dib u dhigto Duhurka aadna soo dadajiso Casarka ,markaana maydhato ,tukatana Duhurkii iyo Casarkiiba dhammaan, isla markaana aad dib u dhigto Maqribka soona dadajiso Cishaa'iga, isla markaana aad maydhato ,aad kulmisana (mar wada tukato) labada Salaadood yeel(samee) , maydhatana Subaxii,tukatana sidaa yeel, tukana ,soonna haddaad sidaa kari karto ). Wuxuu yidhi Rasuulkii Ilaahay naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye:-(Kaasaanan jecelahay labada arrin anigu) .[Waxaa wariyay Axmed,Abuu Daa'uud iyo Tirmiidi oo yidhi :-Waa Xadiis fiican oo saxiix ah]. Sida Xadiiska hore ku cadna maydhashadu waa marka ay muddada caadadu dhammaato , inta ka danbaysana kortag oo kale ayaa loo xisaabinayaa , waxaa waajib ku noqonaysa inay Salaad kasta u waysaysato. Dhiigga caadaduna muddada socodkiisu ugu yaraansho iyo ugu badnaanshoba qiyaas go'an ma leh ,waayo Aayadda Quraanka ah kuma sugna, inkastoo Fiqhi yaqaanadu ku kala tagsan yihiin muddadiisa, iyadoo Abuu Xaniifa yidhi:-Waxaa ugu yar saddex casho waxaana ugu badan toban casho.Axmad iyo Shaaficina waxay yidhaahdeen:-Waxaa ugu yar habeen iyo maalin waxaana ugu badan shan iyo toban casho .Maalik sida u caanka ah wuxuu yidhi:-Ma leh waqti ugu yar ama ugu badanba ee waa kolba sida dumarku ka caado yeeshaan. Sidoo kalana ma laha muddo go'an oo ah badnaansho u dhaxayn karta daahir ahaanta labada caado helistooda,sida culimadu isku raaceen , inskatoy ku kala tageen muddada ugu yar. Dhiigga dhalmaduna waa dhiigga ku yimaadda dhalmo,haba ahaado dhicise, mana laha muddo ugu yar oo laga qiyaas qaadan karo, haddii qofka dumarka ahi marka ay dhashaba uu ka joogsado , amaba dhasho iyadoon dhiig ka danbayn ,waxaa ku waajib noqonaaya samaynta wax kasta oo ay sameeyaan dumarka daahirka ah. Muddada ugu badan ee uu socdaase waa afartan casho, sida uu caddaynayo Xadiiskii laga soo wariyay Ummu Salamah Ilaahay ha ka raalli ahaadee inay tidhi:-(Waxay ummuluha (hela dhiiga dhalmadu) fadhin jireen waagii Rasuulka Ilaahay naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye afartan casho) [Shantaa warisay Nisaa'i mooyaane].Tirmiidi wuxuu xadiiskaas kaddib yidhi:-Waxay isku raaceen dadkii aqoonta lahaa ee ka mid ahaa Asxaabtii Nabiga naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye,raacayaashii iyo kuwii sii raacayba in ummuluhu ay daayaan Salaadda afartan casho, inay aragto daahirnimo muddadaa ka hor mooyaane , markaas way maydhanaysaa , wayna tukanaysaa . Afartanka hadduu dhaafana sida culimada badankoodu qabaan Salaadda u dayn mayso e xukunka dhabarfuranka ayuu yeelanayaa. Muddada dhiigga caadada iyo dhiigga dhalmadu socdaanna waxaa qofka dumarka ah ka reebban waxa qofka jinaabaysan ka reebban ee aynu kor ku soo aragnay , waxaase u dheer:- b-Soonka oo aan u bannaanayn qofka dumarka ah ee caadada ama dhiigga dhalmadu ka socdo, haddii ay soontana nafteeda uunbay dhibtay, dib bayna ka gudaysaa(qalaynaysaa) intii ayaamood ee bisha Soon dhaaftay(ka jabnayd) ,Sida laga soo wariyay In Mucaadah ay tidhi:- Waxaan waydiiyay Caa'isha(Ilaahay ha ka raalli ahaadee) oon ku idhi:-Maxay caado qabtadu u guddaa Soonka oo aanay u gudayn Salaadda?. Waxay tidhi(Caa'isha):-(Waxaa nagu dhici jirtay taas(caado),anagoo Rasuulkii Ilaahay naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye la socona ,markaasaa nala fari jiray gudista Soonka, nalamana fari jirin gudista Salaadda) [Kooxdaa warisay]. t-U galmooshada, oo aan bannaanayn inta ay labada dhiig qabaan in ninkoodu u galmoodo, sida uu caddaynayo Xadiiskii laga soo wariyay Anas Binu Maalik in aanay Yuhuuddu marka naag ka mid ahi ay caadooto wax la cuni jirin, guryahana la joogi jirin , markaasay Asxaabtii Nabigu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye wax ka waydiiyeen , markaasuu Eebbe korreeye soo dajiyay:- (Waxay ku waydiin Caadada (dhiigga haweenka),dheh waa dhib (wasakh) ee ka fogaada dumarka (inaad uga galmootaan) meesha caadada , hana u dhawaanina (u galmoosho) ilaa ay ka maydhaan (dhiigga) ,markay daahir noqdaanna (maydhaan) uga taga meesha uu idin faray Ilaahay, Ilaahay wuxuu jecel yahay kuwa noqda (danbiyada ka soo noqda), wuuna jecel yahay kuwa isdaahiriya) [Suuradda Al Baqarah 222]. Markaasuu Rasuulkii Ilaahay naxariis iyonabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye yidhi:-(Sameeya wax kasta oo aan naagaysasho(u galmoosho) ahayn) , ereyo kalana ku ahaa:-(Aan ka ahayn galmoosho) [Kooxdaa warisay Bukhaari mooyaane]. Ninka xaalashada inuu xaaskiisa u galmoodo wuu ku gaaloobayaa , ka aqoon la'aani u gaysana gaf kuma aha , ka u kasana toobad keen baa la gudboon, iyadoo ay habboon tahay in qofka dumarka ahi aany ka oggolaan saygeeda(ninkeeda) inaanu u galmoon. Wixii galmoosho ka soo hadha ninka iyo xaaskiisu way isku raaxaysan karaan sida culimadu isku raacsan yihiin. Waxaase xukun gaar ah yeelanaysa qofka dumarka ah ee dhabarfuranka qabta oo marka caado tirsigeedu dhammaado, dhiiggu haba sii socdee xukunka dumarka daahirka ah yeelanaysa , Salaadda tukanaysa,Soomaysa,Quraanka akhrin karta , kitaabka Quraanka ah taaban karta,qaadina karta , cibaadooyinkoo dhanna samayn karta, sidoo kalana ninkeedu wuu u galmoon karaa. 4-Maydka qofka muslinka ah oo ay waajib tahay maydhistiisa la maydhayo sida culimada badankoodu qabaan qofka shahiidka ah mooyaane ,iyadoo la raacayo amarkii Rasuulka Ilaahay naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye. 5-Muslin noqoshada gaalka,taasoo waajib ku noqonaysa qofka gaalka ahi marka uu muslimo sida ka muuqata Xadiiskii Abii Hurayra Ilaahay ha ka raalli ahaadee laga soo wariyay in Sumaarata Al-Xanafi uu muslimay ,markaasuu Nabigu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye yidhi :(Geeya bustaanka (beerta) ina hebel amrana inuu maydho) [Axmad baa wariyay]. Inkastoo culimada qaarkood yidhaahdeen wuxuu maydhanayaa haddii uu jinaabo qabo, hadduusan jinaabo qabina way fiican tahay maydhashadu , waysaysi baana ku filan.
|
