Mahad Ilaahay baa iska leh, Ilaaha abuuray samooyinka, dhulalka iyo waxa ku guda jiraba ee noole iyo ma noolaba leh, Ilaaha wax kastoo jiraa ay nasahaan habeen iyo maalinba, Ilaaha wax walba ku ahaysiiya ahow isla markaa uu waxaasi ahaanayo, Ilaaha aan waxba u baahan ee isaga ay wax kastaa u baahan yihiin,Ilaaha weligii jiray, jirina doona marka ay waxkastaa baaba'aan, odhanna Maalinta uu keligii yahay "Maanta yaa Mulkiga (maamulka iyo lahaanshaha adduunka) iska leh " cid u jawaabta marka uu waayana isagu iskugu jawaabaya " waxa iska leh Ilaaha keli ah ee adkaada". Naxariis iyo nabadgalyo Eebbana ha ahaato Rasuulkeennii suubanaa korkiisa, ahaana naxariistii Eebbe nasahnaa oo korreeye uu adduunka u soo saaray, Rasuulkii Eebbe uu ku yidhi:- "Kuumaanaan soo dirin naxariis aad caalamiinta (uumanaha) u tahay mooyaane" Rasuulkii uu Eebbe nasahnaa oo korreeye ammaanay dhaqankiisa iyo asluubtiisa "Waxaa kuu sugnaaday(Nabiyow) dhaqan(asluub fiican) oo wayn".

     Ilahaay nasahnaa oo korreeye wuxuu yidhi:-"Yaa ka wanaagsan hadal, ruux ugu yeedhay (dadka) xagga Ilaahay, sameeyayna wanaag, yidhina waxaan ka mid ahay Muslimiinta " Suuradda Fussilat aayadda 33aad .Nabigeenuna naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye wuxuu yidhi:- "Iga gaadhsiiya xaggayga (dadka) Aayadna ha ahaatee". Waxaa kale oo uu Nabigeennu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye yidhi:- "Addoonku Ilaahay (nasahnaa oo korreeye) hortiisa kama dhaqaaqo ilaa la waydiiyo afar:- Cimrigiisii iyo waxa uu ku dhammaystay, Dhallinyaranimadiisii iyo waxa uu ku qabtay, Cilmigiisii iyo waxa uu ku sameeyay, Maalkiisii meesha uu ka keenay iyo halka uu ku bixiyay ". Haddaba anigoo garawsan in Ilaahay korreeye uu i waydiin doono cilmiga uu i baray iyo waxaan ku sameeyay ayaan isku dayay inaan bal walaalahayga Soomaaliyeed aqoontooda ku biiriyo kitaabkan yar oo aan Ilaahay ka rajaynayo kana baryayo inuu ku anfaco kitaabkan oo aan isku dayay inaan soo minguuriyo sidii ugu habboonayd ee uu Nabigeennu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye uu u tukan jiray.Waxaan raadraac ugu noqday kutub dhawr ah oo waqtigan aynu joogno la qoray iyo kutub beri hore ay culimada muslimiintu qoreen, waxaanan isku dayay inaan is barbar dhigo dhawr fikradood, ama mararka qaarkood afarta Mad-habood ee kala ah Shaaficiyada,Maalikiyada,Xanafiyada iyo Xanbaliyada,  waxaana igu xambaaray waayo aragnimo aan ka qaatay waxyaalo fara badan oo soo baxay markii Yurub la soo galay, oo ay dhacday in arrimo badan oo markii Soomaaliya la joogay aan laga hadli jirin, amaba aanba laba soo qaadi jirin ayay duruufuhu keeneen in la is waydiiyo, tusaale anagoo dhawr iyo labaatan dhallinyaro u badan ayaanu wada degnay magaalo yar oo waqooyiga Yurub ah, waxaanu markaas ku dhaqmaynay mad-habta Shaaficiyada oo shardi ka dhigaysa tukushada Salaadda Jimcaha in ugu yaran 40 qof ay joogaan si Jimcaha jamaaco loogu tukudo iyo waliba arrimo kale oo su'aalo joogto ah keenay. Waxayna arrimahaasi keeneen inaan kutub badan raad raaco,waana ta keentay inaan buuggan qoro.Waxaan isku dayay inaan arrin kastaba dhawr fikradood isbarbar dhigo, siiba afarta mad-habood ee caanka ah ,waxaanan ka soo qaatay ta aniga ila habboon ee aan is idhi Allaylehe taasaa malahayga ugu habboon.       

      Hore iyo dambaba waxaa mahad iska leh Ilaahii i siiyay nimco uu addoon siiyo nimcada u qaalisan waa nimcada Islaamnimada ahe, iguna sugay Islaamnimo, iguna dhex abuuray bulsho muslin ah,ina baray waxaanan aqoon "Rabbiyow ii kordhi cilmi, iguna arsaaq fahmo".Ilaahii garansiiyay Hooyaday Khadiija Aw Cali (Jaanyar) naxariistiisa Janno Ilaahay ha ka waraabiyee inay iga soo kaxayso Gaama (waa meeshii aan ku dhashay oo ku taala duleedka magaalada Jigjiga, buuraha Gurays hoostoodana ah), Wajaalana i keento,aabahayna naxariistiisa Janno Ilaahay ha ka waraabiyee garansiiyay inuu igu daro malcaamaddii Badri Sheekh Abuukar iyo Cabdisamad Sheekh oo ahaa labadii macallin ee Ilaahay ha ka abaal mariyee wax i baray.

     Ilaahay baan ka baryayaa inuu camalkan iiga dhigo mid aan ku doonayo wajigiisa kariimka ah ,isagana aan u gaar yeelayo, isagaana jidka toosan ku hanuuniya kuna hagaajiya addoomada uu jecel yahaye,baryadayada u dambaysaana waa Mahad oo dhan waxaa iska leh Caalamiinta oo dhan Rabbigood.

     Wixii gaf,illowsho iyo garasho gaabni ah waa xaggayga iyo shaydaanka, Ilaahay baanan ka baryayaa inuu iga dhaafo,wixii aan haleelana waa wax xagga Eebbe ka yimid Ilaahay baanan markasta talo saaranayaa xaggiisaanan u noqonayaa .                                                                                      Mohamed Salan Cali

Salaaddu waa cibaado^{(1 )}ka kooban akhrin (Quraan , Alla waynayn,Alla nasahaad,Alla baryid) iyo falal gaar ah(Rukuucid⁽²⁾ , Sujuudid⁽³⁾). Kuna furanta (bilaabanta) waynaynta Eebbe korree oo waynaaye (Allaahu Akbar/Ilaah baa wayn), kuna dhammaata (xidhanta) salaama naqsi (Assalaamu Calaykum/Nabadgalyo korkiinna ha ahaato).

     Waa udub dhexaadka diinta ,la'aanteedna diintu dhismayn sida uu Rasuulkeennii naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye inoo caddeeyay isagoo yidhi:-(Arrinka madaxiisu waa Islaamka,udubdhexaadkiisuna waa Salaadda ,baarka kuruskiisuna(figtiisa korena) waa u halganka Jidka Ilaahay).

Ilaalinteeda iyo dhawristeeda xilliyeedna (waqtiyada salaaddu) waa waajib saaran qof kasta oo muslin ah xaalad kasta oo uu ku jiraba.Eebbe korree oo waynaaye oo inna faraya ilaalnteedana wuxuu yidhi:- (Ilaaliya Salaadaha iyo Salaadda dhexe(Casar), una istaaga dar  Eebbe idinkoo yeeli (khushuucsan),haddii aad cabsataana idinkoo lug ah,ama gaadiid fuushan (tukada), markaad nabad heshaana xusa Eebbe sida uu idiin baray waxaydaan aqoonin) [Suuradda Albaqara (Suuraddii Saca) 238--239].

Salaaddu waa xilkii cibaadooyinka ugu horreeyay ee uu Eebbe nasahnaa oo korreeye saaray addoomadiisa , iyadoo uu xilkaas si toos ah u soo faray Rasuulkeenna naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye habeenkii la dheelmiyay ,samooyinka korana la geeyey , ummaddiisana ugu soo dhiibay xilkaas iyadoon cidi u dhaxayn.

_________________________

1-Cibaadadu waa wax kasta oo fiican oo Ilaahay dartii loo sameeyo sida :- Salaadda, Soonka, Sakada (Sadaqada), tagista Xajka, u samafalka dadka tabaalaysan,u halganka jidka Eebbe, faritaanka wanaagga iyo reebidda xumaanta, barista dadka aqoonta Eebbe ku baray  iwm.Cibaadaduna waa wixii Eebbe adduunkan dartii u abuuray .Eebbe nasahnaa oo korreeye wuxuu yidhi:-(Umaanan abuurin Jinka iyo Insiga(dadka) inay i caabudaan mooyee).

2.Rukuucdu waa fal Salaadeed ka mid ah falalka ay Salaaddu ku dhammaystirmayso, waxaana uu qofka muslinka ahi sameeyaa marka uu akhriyo Suuradda Faataxada iyo Quraankii kale ee u fududaada kaddib, waana foorarsi qufku uu jilbihiisa ku qabsanayo gacmihiisa ,dhabarkiisana uu simayo, iyadoo labadiisa lugoodna waxogay kala durugsan yihiin, isagoo odhanaya (Subxaana Rabbiyal Cadiimi Wabixamdihii=Rabbigayga wayn baa ku nasahan mahadiisa).

3.Sujuuddu waa fal Salaadeed la sameeyo Rukuucda kaddib ,iyadoo uu qofku saarayo dhulka foodda wajiga,sa-nka,gacmaha(calaacalaha),jilbaha iyo faraha lugaha, iyadoo faraha gacmuhu la siman yihiin wajiga,isla markaana waxogay kala furaya garbaha,isagoo odhanaya (Subxaana Rabbiyal Aclaa Wabi Xamdihii=Rabbigayga korreeya baa ku nasahan mahaddiisa).

____________________________

Asaxaabigii1 la odhan jiry Anas binu Maalik Ilaahay ha ka raalli ahaadee wuxuu yidhi:-(Waxaa salaadda lagu farad(waajib) yeelay Nabaiga naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye habeenkii la dheelmiyay iyadoo konton (Salaadood) ah ,markaasaa la dhimay ilaa laga yeelay shan(Salaadood), markaasaa loo dhawaaqay (nabaiga naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye) oo la yidhi:- "Maxamadow; Hadalka agtayda lama beddelo, shantaas waxaad ku leedahay (abaalmarinta) konton(Salaadood)). [Waxaa wariyay Axmad ,Annisaa'i iyo Tirmiidi oo saxay].

     Waa tiirka labaad ee lammaaneeya qiritaanka addoonku qiro kelinimada Eebbe iyo xaq u yeelashada cibaadada uu Eebbe darteed Jin iyo dadba u abuuray ,sida Eebbe nasahnaa oo korreeye uu Quraanka innoogu sheegay yidhina:- (Umaanan abuurin Jinni iyo dadba inay i caabudaan mooyee) (Suuradda Addaariyaat 56). Iyo qiritaanka in Nabi Maxamad naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye adoonkiisii iyo soo dirihiisii (Rasuulkiisii) uu yahay .Iyadoo isla markaa Salaaddu u noqonaysa addoonka xayndaabkii uu xumaanta ka galayay , sida Eebbe nasahnaa oo korreeye uu innoogu sheegay Quraaanka:- (Akhri (nabiyow) waxa laguu waxyoon oo kitaabka ah, oog Salaadana, maxaa yeelay Salaaddu waxay ka reebtaa (dadka) xumaanta iyo wax la noco , xusidda Eebbaana wayn , Eebbana waa og yahay waxaad samaynaysaan)  (Suuradda Al-Cankabuut 45).

Isla markaana u ahaanaysa mid(Salaaddu) gafafka ka maydha ,sida uu yidhi Rasuulkii Ilaahay naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye:- (Shanta Salaadood waxay la mid yihiin sida wabi biyo badan oo qulqulaya afaafka midkiin, kuna maydha(qabaysta) maalintii shan jeer). [Muslin baa wariyay]. Iyo Xadiiskii kale ee Rasuulkeennu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye uu ku yidhi:-(Shanta Salaadood , iyo Jimce ilaa Jimce , iyo Ramadaan ilaa Ramadaan waxay tirtiraan (gafafka) dhexdooda ah , haddii laga dheeraado(danbiyada) kuwa waawayn) [Muslin baa wariyay].

________________________

1-Asaxaabi (la socde) waa facii ugu horreeyay ee Umadda Nabigeenna naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye,nasiibna u yeeshay inay Nabiga Eebbe la soo dhaqmaan , jidna la soo maraan , xilkii ugu ballaadhna ee fidinta diintana dhabarka u ritay ,iyagoo arrintaas ku mutay inay noqdaan faca u khayr badan umaddan ,sida uu nabigeennu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye uu yidhi :-( Waxaa idiinku khayr badan facayga ,markaana kuwa ku sii xiga, markaana kuwa ku sii xiga).

_________________________

     Waa xadhiga xidhiidhiya Ilaahay iyo addoonkiisa ,ahna waqtiga uu addoonku Eebbihii ugu dhawaansho badan yahay,sida uu Rasuulkeennu naxariis iyo nabad galyo Eebbe korkiisa ahaataye yidhi:-(Wuxuu addoonku ugu dhawaansho badan yahay (Ilaahay) isaga oo sujuudsan) [Basaar baa soo saaray Ina Mascuud buuna ka soo xigtay waana xadiis saxiix ah]. Waana fal(camal) addoonku qabto ka ugu khayr badan , sida uu Rasuulkeennu inoo sheegay naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye isagoo yidhi:-(Toosnaada koobi maysaane,ogaadana in camalladiina(falalkiinna) ay Salaaddu ugu khayr badan tahay, waysaysigana ma dhawro qof mu'min(rumeeye) ah mooyee) [Maalik ayaa kitaabkiisa Mooda' la yidhaahdo ku qoray].

Iyadoo isla markaana noqonaysa falkii uu addoonku samayntiisa Jannada kula dhex taxtaxaashi lahaa Rasuulkeennii naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye, sidii uu Muslim ka soo wariyay Ina Rabiica Maalik oo reer Aslami ahaa (Rabiica Binu Maalik Al-Aslamiyyi) inuu yidhi:-Rasuulkaa naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye igu yidhi:-(Waydiiso(wax i waydiiso)) , markaasaan ku idhi:- waxaan ku waydiisanayaa inaan Jannada dhexdeeda kugula daanshadaanshoodo , markaasuu yidhi(Rasuulku naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye):-(Wax kale miyaadan i waydiisanayn?),markaasaan ku idhi:- Waa intaas, markaasuu yidhi (Rasuulku naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye):- (Haddaba adna iigu dadaal naftaadu badsiga sujuudda (Salaadda)).

     Waana waxa ugu horreeya Salaaddu ee maalinta Abaal-marinta(Qiyaamada) la waydiin doono in addoonku si fiican u gutay iyo in kale ,waana falka(camalka) addoonka u hagi doona hoygii badhaadhaha(Janada) haddii waxqabadkiisii adduunyo hormoodkiisa oo Salaadda ahi hagaagsnaato,toosnaato si fiicanna u soo gutay, ama u hagi doona hoygii baaba'a(Naarta),haddii waxqabadkiisii adduunyo hormoodkiisa oo Salaadda ahi hallawdo ,si fiicanna u soo gudan waayay , sida uu nabigeenni naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye innoogu sheegay Xadiiskii uu ku yidhi:-(Waxa ugu horreeya ee addoonka waxqabadkiisii(camalkiisii) la warsan(xisaabin) doono maalinta Qiyaame waa Salaaddiisii,  Markaa haddii ay hagaagsanaato wuu gudbay (aflaxay) wuuna liibaanay (najaxay),haddiise ay hallowdo wuu hoogay wuuna khasaaray.Haddii uu wax ka dhinnaado faradkiisii (Xilkii lagu waajibiyay),Rabbi waynaa oo sharaf badnaaye wuxuu odhani:-"Eega (fiiriya) addoonkaygu ma leeyahay dheeri (Salaad Sunne1 ah) oo looga dhammaystiro wixii ka dhinnaaday faradka?" . Markaasuu waxqabadkiisa kalana sidaa noqonayaa) [Tirmiidi baa wariyay wuxuuna yidhi waa xadiis fiican].

     Waajib ahaanta Salaadduna waxay ku sugnaatay Kitaabka Quraanka ah ee sharafta badan , iyo jidayntii (Sunnadii) Nabigeenna naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaata-ye.Haddii aan Quraanka sharafta leh ku horreyno Eebbe waynaa oo korreeye meelo fara badan oo Quraanka ah ayuu innoogu caddeeyey heerka ay Salaaddu tahay inay qof kasta oo muslin ah oo Eebbe iyo rasuulkiisa rumeeyay ka taagnaato(dhawristeeda,qadarinteeda iyo gudashadeeduba).Eebbe nasahnaa oo waynaaye wuxuu yidhi:-(Waxaa liibaanay ruuxii Daahir noqda ,magaca Eebbeana xusa Salaadana tukada) [Suuradda Al Aclaa 14-15].

Waxaa kale oo uu Eebbe korreeye yidhi:-(Salaaddu waxay ku tahay Mu'miniinta Xukun waqtiyaysan)[Suuradda Annisaa'a dhammaadka aayadda 103].

Waxaa kale oo uu Eebbe korreeye yidhi:-(Anigu waxaan ahay Alle Ilaah kalana ma jiro aniga mooyee ee ani i Caabud , Salaaddana u oog xuskayga) [Suuradda Daaha 14].

Waxaa kale oo uu Eebbe korreeye yidhi:- (Salaaddana ooga , Sakadana bixiya, Waxaad u hormarsataan naftiina oo khayr ah waxaad ka helaysaan Eebbe agtiisa ,Eebbena waxaad qabanaysaan(Camalfalaysaan) waa arkaa) [Suuradda Al-Baqarah 110].

Waxaa kale oo uu Eebbe korreeye yidhi:-(Ilaaliya Salaadaha iyo Salaadda dhexe(Casar) una istaaga dar Eebbe idinkoo yeeli(Khushuuci) ) [Suuradda Al-Baqarah 238].

Waxaa kale oo uu Eebbe korreeye yidhi:-(U tuko Eebbahaa dartiis,waxna u gawrac) [Suuradda Al-Kawsar 2].

Waxaa kale oo uu Eebbe korreeye yidhi:-(Waxa liibaanay(dhab ahaan) Mu'miniinta,ah kuwa Salaadda ku Khushuuca) ilaa laga gaadho hadalka Eebbe korreeye uu ku yidhi:- (Waana kuwa Salaadahooda ilaaliya, kuwaasi waa kuwa dhaxli (wanaagga), oo ah kuwa dhaxli (Jannada) Firdawsa kuna waari dhexdeeda) [Suuradda Al-Mu'minuun 1,2------9,10,11].

     Rasuulkeenuna naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye, Jidayntiisii (Sunnadiisii fal iyo hadalba ahaa) ayuu innagu tusay , Xadiisyo fara badan oo Salaadda waajibnimadeeda caddaynayana waa laga soo wariyay ,waxaana ka mid ah Xadiiskii uu Nabigeennu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye ku yidhi:- (Waxaa la i faray (amray) inaan la dagaalamo dadka ilaa ay ka qirayaan inaan Ilaahay mooyee Ilaah kale jirin, iyo in Muxamadna Rasuulkii Ilaahay yahay , iyo inay Salaadda oogaan , bixiyaanna Sakada, hadday sidaas yeelaanna waxaa iga dhawrsoon (reeban) dhiigooda iyo xoolohooda xaqa Islaamku ku leeyahay mooyee, xisaabintoodana Ilaahay baa haya) [Bukhaari iyo Muslin baa wariyay].

Waxaa kale oo uu Rasuulkeennu naxariis iyo nabadgalyo Eebbe korkiisa ahaataye yidhi:-(Ninka(qofka) iyo gaalnimada waxaa u dhaxeeya ka tagista Salaadda) [Axmad,Muslim,Abuu Daa'uud,Tirmiidi iyo Ina Maajah(Ibnu Maajah) baa wariyay]. Adkaynta uu Salaadda innagu adkaynayo oogisteeduna waxay ahayd dardaarankiisii ugu danbeeyay markii uu dunidan ka sii socday xagga Eebbehiina u noqonayay, isagoo odhanaya:-(Salaadda ,Salaadda (ooga, ooga oo dhawra) iyo ciddii gacantiinnu hantido (u naxariista oo kaalmeeya) ).

hilinkatoosan.com